Қазақстан Халықаралық валюта қорының болжамдары негізінде жасалған әлемнің ірі экономикаларының рейтингінде 50-орынға шықты. Бір жағынан, бұл елдің әлемдік экономикадағы салмағының өсу көрсеткіші. Ал сарапшылар бұл көрсеткішті қанша уақыт ұстап тұрамыз деген сауалға жауап іздей басталы. Себебі 2025 жылды жақсы аяқтаған еліміздің ішкі жалпы өнімі шамамен 306 миллиард долларға жеткен болатын. Ал жан басына шаққанда экономика 15 мың долларды құрап, ТМД елдері бойынша лидер атанды. Тіпті Қытайды да озып кетті.
Былтыр Қазақстан экономикасы 6,5 пайызға өсті. Бұл өте жақсы көрсеткіш. Бірақ экономиканы тек санмен емес, оның құрылымымен бағалау керек. Өсім бар, бірақ ол қайдан келді, қаншалықты ұзаққа жетеді?
Қазіргі негізгі сұрақ осы
ХВҚ бағалауы бойынша АҚШ долларындағы номиналды ЖІӨ туралы сөз болып отыр. Басқаша айтқанда, Қазақстан ең ірі тізімге ағымдағы доллармен есептелген экономика көлемі бойынша кіреді. Бұл маңызды, бірақ әмбебап индикатор емес.
Дүниежүзілік банктің (World Development Indicators) деректері бойынша 2024 жылы Қазақстанның номиналды ЖІӨ $291,5 млрд. болды. Бұл алдыңғы көрсеткіштермен салыстырғанда айтарлықтай өсім: 2023 жылы $261,8 млрд және 2022 жылы $225,5 млрд.
ХВҚ өз болжамдарында экономиканың одан әрі өсуін күтуде, ал номиналды көрсеткіш таяу жылдары $320 млрд. белгісіне жақындауы мүмкін Формальды түрде бұл топ-50 шекарасының жанында тұру үшін жеткілікті.
Tengenomika телеграм-арнасының авторы және желілік басылымның негізін қалаушы экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, топ-50-ге ену — бұл экономикалық реформа немесе құрылымдық өзгеріс емес. Бұл ХВҚ болжамдарына негізделген АҚШ долларындағы номиналды ЖІӨ-нің көрінісі. Демек, ел позициясында тек нақты шығарылым ғана емес, теңгенің долларға бағамы, баға динамикасы мен шикізат конъюнктурасы да бар.
Демек, егер мұнай бағасы немесе ұлттық валюта бағамы күрт өзгерсе, рейтингтегі елдің орны да өзгереді. Кейде экономикадағы өзгерістерге қарағанда жылдам болады. Сондықтан рейтинг ішінара формальды сипатқа ие.
Жеңілдігі
Ел 50 ірі экономика тізіміне кіргенде, оны халықаралық серіктестермен және ірі инвесторлармен диалогта орналастыру жеңілдейді. Дегенмен, сарапшы еске салады, сайып келгенде инвесторлар шешім инфографика бойынша емес, нақты факторларды бағалау негізінде қабылдайды: инфрақұрылым, бюджеттің жай-күйі, институттардың сапасы және т.б. Рейтингтер назар аудару үшін жұмыс істейді, бірақ нақты экономикалық көрсеткіштерді алмастыра алмайды.
«Қазақстан 50-ші орында, яғни іс жүзінде тізім шекарасында тұр. Мұндай аймақта тіпті бағамның, мұнай бағасының немесе доллар дефляторының қалыпты ауытқуы елді нақты экономикада түбегейлі өзгеріссіз жоғары немесе төмен қарай жылжытуы мүмкін», — деп ескертеді Руслан Сұлтанов.
Егер деректердің ұзын қатарына қарайтын болсақ, Қазақстан долларлық мәнде күрт өсу әсерін бірінші рет бастан кешіп отырған жоқ.
Бастапқыда 2004-2008 жылдардағы мұнайдың супер үзілісін еске түсіруге болады. Ол кезде төрт жыл ішінде экономика үш еседен астам өсті: 2004 жылы $43 млрд-тан 2008 жылы $133 млрд-қа дейін. Бірақ мұнай бағасының құлдырауы мен девальвация ЖІӨ-нің доллармен 2016 жылы $137 млрд-қа дейін қысқаруына алып келді. Ресми түрде экономика екі есеге дерлік «азайды», бірақ нақты шығарылым едәуір азырақ құлдырады. 2014-2016 жылдардағы «сәтсіздік» номиналды ЖІӨ бойынша әлемдік рейтингтегі позицияның өте құбылмалы болуы мүмкін екенін көрсетеді.
ЖІӨ үшін қызып кету
Тағы бір аспект бар. Номиналды ЖІӨ-нің өсуі көбінесе инфляцияның жеделдеуімен қатар жүреді. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Қазақстанда 2025 жылы инфляция 12,3% -ды құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы 13% -дан аса өсті, қызметтер шамамен 12% -ға қымбаттады.
Егер «өсудің» бір бөлігі баға факторы арқылы қамтамасыз етілсе, мынадай заңды сұрақ туындайды: экономика ішкі баға тұрақтылығын масштабтау бойынша амбициялар үшін төлемей ме? Номиналды ЖІӨ өсуі мүмкін, бірақ халықтың сатып алу қабілеті төмендейді. Осы тұрғыдан алғанда өсу үшін өсу статистикалық иллюзияға айналады.
ХВҚ сарапшыларының бағалауынша, Қазақстан экономикасы 2025 жылы шынымен де қызып кету белгілерін көрсетті. Оның өсуі мұнай өндірудің ұлғаюымен, жария сектордың белсенді рөлімен және жылдам тұтынушылық кредиттеумен қолдау тапты. Бұл ретте Ұлттық банктің күш-жігеріне қарамастан, елдегі инфляция екі мәнді күйінде қалып отыр.
Мұндай жағдайларда қысқа мерзімді жылдам өсу мүмкін, бірақ оны үнемі пайдалану импортқа қысымның күшеюімен, сыртқы теңгерімнің нашарлауымен, валюта нарығына жүктеменің артуымен байланысты. Теңгенің әлсіреуі инфляцияға трансляцияланады. Нәтижесі тұрақтылықсыз номиналды өсу болуы мүмкін.
Макроэкономикалық саясат номиналды шығарылымды барынша арттыруға емес, тұрақты нақты өсуге бағытталуы тиіс. Инфляцияның ілеспе төмендеуінсіз жеделдету тек номиналды өсімді қамтамасыз етеді, ол қазақстандықтардың әл-ауқатына еш әсер етпейді.
«Қызып кеткен жағдайда салқындату — дамуды тежеу емес, тұрақты траекторияға оралу. Экономика осы өсімді кейіннен ауыр түзетулер арқылы өтеуге тура келмейтіндей түрде өсуі тиіс», — деп атап көрсетеді Руслан Сұлтанов.
Келесі сарапшы Айбар Олжаевтың айтуынша, 2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы салық түсімдері 26,9 триллион теңге болса, соның ішінде мұнайға қатысты салықтар 6,9 триллион теңге ғана болды. Яғни үлесі 25,6 пайызға дейін төмендеді. Бұл Қазақстан экономикасының құрылымында өзгеріс жүріп жатқанын білдіреді.
Десек те, бюджет кірісінің төрттен бірі әлі де осы мұнай мен металл секторына тәуелді. Жақын жылдары мұнай өндіру саласында ірі жаңа жобалар жоспарланбағандықтан, мұнай өндірісі бұрынғыдай қарқынмен өседі деп айту қиын. Біздің потологымыз жылына 100 миллион тонна мұнай өндіру болып қалатын сияқты. Енді осы мұнайды шикі емес, өңделген түрінде экспорттау үшін күрес басталды.
Биыл біз былтырғыдай 6,5 пайызға өсе алмайтынымыз анық. Үкімет биылғы ЖІӨ өсімі 5,4 пайыз деп болжаса, халықаралық институттар 4,5 пайыз болады дегенді айтқан. Себебі былтырғы өсім базасы тым үлкен және жыл басында мұнай өндіруден тоқырауға ұшырап, кемінде 1,5 миллиард доллар жоғалтып алдық. Бірақ біз үшін өңдеу секторының биыл өзін қалай көрсететіні мағызды. Егер былтырғы серпінді биыл да дәлелдесек, онда шикізаттан кету трендіміз тұрақты құбылысқа айналды деп есептейтін боламыз. Онымен бірге, жыл соңында жаңа салық реформасының эффектісін алдын-ала бағалап көруге мүмкіндік ашылады.
Келесі сарапшы Сапарбаев Жобаевтың айтуынша, қазір осы көрсеткіш арқылы дамыған елдердің қатарына кірдік деген пікірлер айтылып жатыр. Дамыған елдер рейтингінде біз 60-65 орындардамыз. Бұл жердегі негізгі көрсеткіш ЖІӨ көлемі емес:
— жан басына шаққандағы ЖІӨ — 15 мың доллар.
— білімнің қол жетімдігі — 100%.
— туылған кездегі орташа өмір ұзақтығы — 75 жас.
Осы үш көрсеткіш БҰҰ, Әлем банкі, ХВҚ дамыған елдердің рейтингін жасайды. 60-65 орындамыз.
Ал, Өткенде, 2013-14 жылдары 50 экономикасы басекеге қабілетті елдер қатарына кіргенбіз. Бұл субьективті, яғни Давос экономикалық форумында мамандар анықтайтын рейтинг. Бұл жерде Анкета жүргізеді.120 сұрау бар.
Әрине, ЖІӨ көлемі бойынша да 50 елдің қатарында болу да ҮЛКЕН жетістік.
